انديشيدن درباره سوره بقره گفتيم كه هدف آيات آن بيان سرشت و خميره‌اى است الهى كه خداوند آن را براى امّت مسلمان قرار داده ، سرشت و صبغه‌اى كه در تقوا متبلور مىشود و شكل مىگيرد . سوره حج نيز تقريبا تأكيدى بر همان سرشت و صبغه است ، بويژه آن كه اين سوره چنين آغاز مىشود كه مردم را به تقوا و پرهيزگارى فرمان مىدهد ، و مناسك و مراسم حج و وظايف و واجبات جهاد را به ما يادآور مىشود و سرانجام به بيان ويژگيهاى امّت اسلامى پايان مىيابد . امّا اين سوره - كه مفسّران در محل نزول آن كه مكّه يا مدينه بوده يا در هر دو شهر فرود آمده است اختلاف دارند - چنان كه به نظر من مىرسد ، از سورهء بقره تمايزى دارد ، و اين وجه تمايز در آن است كه اين سوره شفاى قلب از بيماريهاى غفلت و جدل و نادانى و دورويى است و نيز عذر و بهانه‌هايى را كه انسان براى گريز از مسئوليت بدانها متوسّل مىشود مثل گمان باورى و آرزوجويى و تكيه به پرستش بتها ( از هر نوع ) و بيم از / 7 طاغوتها و گردنكشان ، و خوف از شكست خوردن در برابر نيروى ( ظاهرى ) آنها ، همه و همه را چاره مىكند . چگونه خداوند با آيات اين سوره آن بيماريها را شفا مىبخشد و قلب را از عذرهايى كه مانع پرهيزگارى و تقوا مىشود پاك و زدوده مىسازد ؟ در مطالبى كه ذيلا مىآيد حقايقى را كه از انديشيدن در آيات اين سوره كه سرشار از هيبت و جلال است با يكديگر به خاطر مىآوريم : در آغاز اين سوره نهيب و زلزله‌اى سخت را مىبينيم كه نقابهاى انسان را فرو مىريزد ، انسانى كه در گمراهى و جهل سرگشته و حيران شده و از سرنوشت تباهى كه در انتظار اوست غافل و بى خبر مانده است . آن گاه روند سوره به بهانه سازيهاى ديرين و تازه‌اى مىپردازد كه نفس بشرى براى گريز از عظمت مسئوليّت و هيبت مجازات بدانها متوسّل مىشود و عبارت است از جدل نادانسته و ناآگاهانه درباره خداوند و شك و ترديد نسبت به رستاخيز ، بدين عنوان كه امرى محال است . اين سوره پس از يادآورى به قدرت خداوند بر برانگيختن مردگان ( بدين